250x250

08 Maj

Autorze, masz swoje prawa!

Pisarzem współcześnie może zostać każdy, bez specjalistycznego wykształcenia. Trudno bowiem wymagać, aby każdy twórca był po polonistyce lub kursie twórczego pisania. Taka swoboda prowadzi jednak do powstania poważnych zagrożeń, wśród których można znaleźć przede wszystkim brak znajomości prawa autorskiego. Które przepisy autor powinien znać, by móc chronić swą twórczość?

Co podlega prawu autorskiemu?

Najprościej rzecz ujmując – wszystko, co jest uważane za przejaw ludzkiej działalności twórczej o indywidualnym charakterze. Nie ma tu znaczenia w jakiej postaci utwór został ustalony, na jaką wartość się go wycenia czy też jak się go wyraża. Ważnym aspektem jest fakt, iż utwór jest chroniony prawem autorskim od momentu jego ustalenia, nawet jeśli jest nieukończony. Prawu autorskiemu podlegają także opracowania cudzych utworów, w tym tłumaczenia, przeróbki i adaptacje. Co z kolei nie podlega temu prawu? Akty normatywne i ich projekty, dokumenty urzędowe, materiały, znaki i symbole, jak również proste informacje prasowe czy też opublikowane opisy patentowe lub ochronne. Wspomniane aspekty są uregulowane w art. 1-5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

 

Czym się różnią prawa autorskie osobiste od majątkowych?

Przede wszystkim prawa autorskie osobiste są niezbywalne i nieograniczone czasowo. Dotyczą bowiem aspektu autorstwa danego utworu, czyli ustalenia kto go stworzył. Wśród praw osobistych można znaleźć prawo do autorstwa utworu, oznaczenia go swoim nazwiskiem lub pseudonimem jak również udostępnianie go anonimowo. Autorskie prawa majątkowe dotyczą kwestii finansowych, czyli tego, kto za dany utwór pobiera opłatę. Pierwotnie przysługują one wyłącznie twórcy, jednak można je przenieść na inną osobę lub podmiot, jak również są ograniczone czasowo. Najprościej mówiąc: praw autorskich osobistych nikt nam nie może odebrać. Jeśli jesteśmy autorami danego utworu to nawet po przekazaniu praw majątkowych do niego nadal nimi pozostaniemy. Regulują to zapisy zawarte w art. 16-21.

 

Kiedy wygasają autorskie prawa majątkowe?

Zgodnie z artykułami zawartymi w rozdziale 4 wspomnianej ustawy, autorskie prawa majątkowe wygasają po upływie 70 lat od śmierci autora (lub ostatniego żyjącego współautora). W przypadku, kiedy nie zostało ujawnione, kto jest twórcą, czas ten liczy się od momentu rozpowszechnienia utworu. W sytuacji, kiedy prawa majątkowe zostały przekazane innej osobie, termin liczy się od daty rozpowszechnienia utworu, a jeśli taka sytuacja nie miała miejsca – od daty jego ustalenia. Co to oznacza w praktyce? Otóż po upłynięciu owych 70 lat autorowi lub innej osobie, która posiada prawa majątkowe do utworu, nie przysługują już tantiemy z racji jego rozpowszechniania. Co więcej – wówczas utwór może być powszechnie wykorzystywany pod warunkiem podania jego tytułu i autora (wydawcy).

 

Kiedy i jak można przekazać autorskie prawa majątkowe?

Podstawową formą przekazania tych praw jest dziedziczenie lub zawarcie stosownej umowy o ich przekazaniu. Osoba, która nabywa prawa majątkowe do utworu może je przenieść na inne osoby, chyba, że istnieje stosowny zapis w umowie to uniemożliwiający. Warto pamiętać o tym, że tego rodzaju umowa musi mieć formę pisemną, w której należy zaznaczyć jakie pola eksploatacji są dopuszczalne. Szczegóły precyzują przepisy zawarte w rozdziale 5.

 

Czy wolno cytować cudze utwory?

Owszem. Jednak również w tym przypadku istnieją szczegółowe przepisy opisujące kiedy i w jaki sposób cytat można wykorzystać, aby nie być posądzonym o plagiat. Warto zauważyć, iż prawu cytatu podlegają nie tylko utwory pisarskie, lecz także plastyczne czy fotograficzne, które  można zamieszczać w całości. Jednak wykorzystanie danego cytatu musi być uzasadnione na jeden z pięciu sposobów. Cytat bowiem można wykorzystać w przypadku polemiki, wyjaśnienia, analizy krytycznej lub naukowej czy też w przypadku nauczania lub gdy wymaga tego gatunek twórczości. Ostatni punkt odnosi się przede wszystkim do satyr i parodii. Specjalną formą wykorzystania cytatu jest motto – czyli sięgnięcie po fragment utworu po to, aby nakierować czytelnika na tok interpretacji naszego dzieła. Szczegóły można znaleźć w art. 29 i 30 ustawy.